Bản phân tích thể thao trống: Khi dữ liệu chưa có chuyện, báo chí Việt Nam không nên bịa số

Trong phòng họp của những người làm dữ liệu thể thao, cảnh tượng ám ảnh nhất không phải là một con số sai lệch, mà là cả bảng phân tích trở về với toàn bộ ô hiển thị N/A. Không có tên tuyển thủ, không có thông số kỹ thuật, không có bối cảnh giải đấu, không có dấu vết của một trận đấu hay một buổi thi đấu cụ thể. Người nhận bảng dữ liệu ấy đứng trước hai lối rẽ. Một lối là tô vẽ thêm chi tiết để tạo ra một bài viết trông có vẻ chuyên sâu. Lối còn lại là nhìn thẳng vào khoảng trống và nói rằng mọi phán đoán lúc này đều là bịa chuyện. Tôi đã nhiều lần giải thích với biên tập viên rằng bài viết cần bị hủy vì thiếu thứ quan trọng hơn thông tin: độ tin cậy. Con số không biết nói dối, nhưng người ta luôn tìm cách dối con số. Nhiệm vụ của người viết là chặn chữ “tìm cách” đó trước khi nó kịp xuất bản. Tôi bắt đầu nghề báo từ mảng bơi lội, sau đó chuyển sang phân tích dữ liệu bóng đá. Ở cả hai lĩnh vực, giai đoạn đầu tiên là thu thập sự kiện, cỡ mẫu, thời điểm và nguồn gốc số liệu. Khi tôi còn làm phóng viên thể thao tại một tờ báo Việt Nam, các vận động viên thường không có hệ thống thống kê đầy đủ như bây giờ. Muốn viết được một bài phân tích dài, phải ngồi hàng giờ với đồng hồ bấm giây, với bằng khen và với những ghi chép rời rạc. Việc một bản phân tích hiện đại chỉ ra ngay mục nào trống cũng là tiến bộ. Nhưng tiến bộ ấy đi kèm cám dỗ mới: bấm nút xuất bản trước khi các ô trống được kiểm tra. Tôi từng coi mô hình là thánh kinh. Giờ nó chỉ là la bàn — nhưng thiếu nó, ta lạc. Mô hình tốt cần năm năm, không phải năm phút. Bản phân tích vừa nhận có chín mắt xích rõ ràng: kỹ thuật, dữ liệu hiệu suất, hệ thống thi đấu, bản đồ thế giới, quy định, sự nghiệp và đội ngũ, rủi ro, câu chuyện truyền thông và lan tỏa ngành. Nếu chỉ nhìn bề mặt, người ta có thể nghĩ rằng bản phân tích thất bại vì không đưa ra được kết luận nào. Thực ra chính cách nó nói không, nói nhiều lần và nói rõ ràng, lại là một dạng kết luận có giá trị. Nó khẳng định không thể nhận định kỹ thuật về một vận động viên khi chưa biết người đó là ai. Không thể so sánh thành tích khi chưa có thành tích. Không thể mô phỏng khung xử phạt khi chưa có vụ việc. Không thể vẽ bản đồ nền bơi lội thế giới khi chưa có quốc gia, chưa có giải đấu, chưa có thông số nào. Đó là kỷ luật hiếm thấy. Với người làm báo thể thao Việt Nam, khoảng trống dữ liệu càng phổ biến. Các môn như bơi lội không có quá nhiều cuộc thi đấu để xây dựng một mô hình vững chắc. Chế độ ăn, giáo án huấn luyện, mật độ giải trẻ nằm rải rác trong báo cáo của các trung tâm huấn luyện. Khi thông tin gốc chưa được hệ thống hóa, việc tính toán chênh lệch thành tích giữa mùa giải trước và mùa giải này đã có thể sai từ đơn vị dữ liệu. Bản phân tích trống vì vậy trở thành tấm gương phản chiếu đúng hiện trạng ngành thể thao nước nhà: nhiều tín hiệu đẹp trên bề mặt, ít hạ tầng dữ liệu giúp kiểm chứng tín hiệu. Một phóng viên trẻ ở Việt Nam có thể viết rất nhanh về một kỷ lục, nhưng sẽ rất khó để họ viết vì sao kỷ lục đó bền vững hay chỉ là may mắn. Tôi gọi cái áp lực phải xuất bản ngay là một thứ áp lực vô hình. Mọi tòa soạn đều sợ bị đối thủ đăng tin trước. Mọi nhà phân tích đều sợ bị khán giả chê là chậm chân. Áp lực ấy có thể đẩy một người viết từ chỗ thiếu dữ liệu sang chỗ bịa dữ liệu nhanh hơn tốc độ bơi 50 mét tự do. Người ta gọi đó là “khát tin”. Tôi gọi đó là Bình Dương pressing ngược về phía phòng tin: đối thủ không cần phải chạy theo bạn, chỉ cần khiến bạn tự dâng một phần sân vì muốn ghi bàn. Trong hoàn cảnh đó, câu trả lời từ chối phân tích của một hệ thống máy móc lại đáng tin hơn nhiều bản tin vội vàng. Người ta thường cho rằng có bài viết mới là có giá trị; im lặng khi không có gì để nói bị xem là thất bại. Tôi nghĩ ngược lại. Khi một bản phân tích đồng loạt trả về N/A, thông điệp rõ ràng là dữ liệu gốc chưa được gom đủ. Cái tôi của nhà phân tích cần bị đặt sau ranh giới ấy. Công bố một dự đoán sớm trước giải đấu lớn là bản sắc của tôi. Nhưng dự đoán sớm dựa trên vài điểm dữ liệu có thể sai; dự đoán sớm dựa trên chín mảng trống là vô trách nhiệm. Tôi không muốn biến thương hiệu của mình thành nơi người đọc đến để nghe một câu chuyện mượt mà được gò từ khoảng trống. Tôi muốn họ đến để thấy cách con số chống lại cám dỗ. Có một bài viết đẹp có thể tạo ra năm phút chú ý. Có một lý do đúng đắn để không viết có thể tạo ra năm năm tin tưởng. Trong mùa hè chuyển nhượng bóng đá, tiếng ồn tin đồn thường át tín hiệu thật. Thị trường chuyển nhượng là nơi duy nhất người ta trả tiền cho kỳ vọng, không phải hiện tại. Câu nói ấy vận hành theo cả hai chiều. Nếu kỳ vọng được trả tiền, thì sự thiếu kỳ vọng cũng cần được dán nhãn. Một cầu thủ không có thống kê trận gần nhất, một vận động viên bơi không có thành tích trong hai mùa, một đội trẻ không có dữ liệu phát triển, tất cả đều là những cái bẫy chờ người viết tự lao vào. Khi sân trống, mọi mô hình đều sụp đổ. Tôi xây lại từ đống dữ liệu cháy dở. Nhưng nếu đống dữ liệu còn chưa từng được nhóm lửa, người xây phải đợi thêm một chu kỳ thu thập, chứ không phải lấy gạch ảo xây thành nhà. Bản phân tích trống lần này là một bài học dành cho chính tác giả, nếu người ta gọi tôi là tác giả của quá trình phân tích. Nó mổ ra chín mảng nội dung và chỉ ra rằng ở thời điểm này không có mảnh dữ liệu nào ra hồn. Tôi có thể lấy tên một kình ngư Việt Nam bất kỳ để làm đầy bài viết. Tôi có thể ngồi suy đoán về bước ngoặt sự nghiệp của một tay bơi trẻ chỉ vì họ giành huy chương ở một giải đấu nhỏ. Tôi có thể viết về chấn thương, về tâm lý, về kế hoạch Olympic dành cho một người mà tôi chưa hề xem bơi. Nhưng làm vậy là biến bài phân tích thành một bản tin bóng bẩy, rỗng ruột. Chính những lúc dữ liệu ít nhất, giá trị của kỷ luật kiểm chứng lại rõ nhất. Người hâm mộ thể thao Việt Nam ngày càng thông minh. Họ không còn chấp nhận một bản tin chỉ có cảm xúc. Họ muốn biết vì sao đội này thắng về chiến thuật, vì sao tay bơi này rút ngắn thành tích, vì sao một cầu thủ trẻ xứng đáng được lên tuyển. Muốn trả lời những câu hỏi đó, không có con đường tắt nào ngoài việc xây dựng dữ liệu từ các giải trẻ, các buổi tập và các cuộc kiểm tra sức bền. Một tòa soạn có thể không đủ khả năng làm phân tích sâu; một trung tâm huấn luyện có thể không đủ ngân sách lắp hệ thống theo dõi; nhưng một bài báo trung thực vẫn luôn có chi phí rẻ hơn một bài báo bịa để cứu vãn lượt xem. Bản phân tích trống là một lời nhắc rằng khoa học thể thao, giống như bơi lội, không thể gồng mình bơi ngược dòng khi chưa có bể bơi. Vậy câu hỏi tiếp theo dành cho chúng ta là gì? Câu hỏi không nằm ở việc bản phân tích có đáng đọc hay không. Câu hỏi nằm ở chỗ liệu chúng ta có đủ kiên nhẫn để chờ những ô N/A biến thành con số thật, hay chúng ta sẽ dạy cho mô hình cách nói dối. Cá nhân tôi chọn kỷ luật. Khi vòng loại tiếp theo có thông tin, khi hồ bơi có tiếng nước, khi đường chuyền thứ ba được dán nhãn người thực hiện, tôi sẽ viết bằng thứ ngôn ngữ số liệu đã làm nên tên tuổi của mình. Còn lúc này, trang giấy trắng xứng đáng được nhìn như một tấm bảng chờ được bật điện.